ރަސްމާލެ ވޯޓަރފްރަންޓް މަޝްރޫއާ ގުޅޭގޮތުން އެންމެ ފުރަތަމަ ވެސް ސާފުކުރަންޖެހޭ އަދި ކަނޑައެޅިގެން އެނގެން އޮތް ހަގީގަތަކީ، މިއީ ބޭރުގެ ކުންފުންޏަކަށް ރާއްޖޭގެ ބިން "ހިލޭ" ދޫކޮށްލުމެއް ނޫން ކަމެވެ. މި މަޝްރޫއާ މެދު އުފެދިފައިވާ ސުވާލުތަކާއި ކަންބޮޑުވުންތައް ރަނގަޅަށް ދެނެގަނެވޭނީ މި އަސާސީ ހަގީގަތް އޮޅުންފިލުވައިގެންނެވެ.
21 ސެޕްޓެންބަރު 2026 ގައި ދިވެހި ސަރުކާރުން ވަނީ އަބޫދާބީގެ އީގަލް ހިލްސް ކުންފުންޏާއެކު ރަސްމާލެއިން ހިއްކާ 500 ހެކްޓަރުގެ ބިމުގައި އިންޓަގްރޭޓެޑް ޑިވެލޮޕްމަންޓެއް ހިންގުމުގެ ވިޔަފާރި އެއްބަސްވުމުގައި (ކޮމާޝަލް ޓާރމްސް) ސޮއިކޮށްފައެވެ. ރާއްޖޭގެ ތާރީހުގައި ވެސް ހިންގޭ އެންމެ ބޮޑު ބޭރުގެ އިންވެސްޓްމަންޓްގެ ގޮތުގައި ސިފަކުރާ މި މަޝްރޫއުގެ އަގު 12 އާއި 20 ބިލިއަން ޑޮލަރާ ދެމެދުގެ އަދަދަކަށް އަރައެވެ. މި މަޝްރޫއުގައި ހޮޓާތަކާއި، ބްރޭންޑެޑް ރެސިޑެންސްތަކާއި، މެރީނާއަކާއި، ސްކޫލްތަކާއި، ހޮސްޕިޓަލްތައް ފަދަ ހިދުމަތްތައް ހިމެނެއެވެ. އެއްބަސްވުމުގައި ޑިވެލޮޕަރުގެ ފަރާތުން ސޮއިކުރެއްވީ އީގަލް ހިލްސްގެ ޗެއާމަން މުހައްމަދު އަލަ އައްބާރެވެ. ސަރުކާރުގެ ފަރާތުން ސޮއިކުރެއްވީ ހައުސިންގ މިނިސްޓަރު ޑރ. އަބްދުﷲ މުއްތަލިބެވެ.
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގާނޫނުއަސާސީ އަދިވެސް ބޭރުގެ ފަރާތްތަކަށް ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަން ދިނުން މަނާކުރެއެވެ. އެހެންކަމުން މި މަޝްރޫއުގައި ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ ރިސޯޓުތައް ކުއްޔަށް ދިނުމުގައި ވެސް ބޭނުންކުރާ ގާނޫނީ އޮނިގަނޑެވެ. އެއީ 99 އަހަރަށް ބިން ކުއްޔަށް ދިނުމެވެ. ނަމަވެސް، އީގަލް ހިލްސްގެ ބަޔާނުގައިވާ ގޮތުން، ޔުނިޓެއް އެހެން ފަރާތަކަށް ބަދަލުވާ ކޮންމެ ފަހަރަކު—ވިއްކުމުން ނުވަތަ ވާރުތަވުމުން—އަލުން 99 އަހަރުގެ މުއްދަތު ގުނަން ފެށޭނެއެވެ (ރީސެޓް ވާނެއެވެ). ފާޑުކިޔާ ފަރާތްތަކުން މިކަން ދެކެނީ އަބަދަށްޓަކައި ދެމިގެންދާ ކޮންޓްރޯލެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އެހެންނަމަވެސް ސަރުކާރުން ބުނަނީ މިއީ މިހާރުގެ ގާނޫނުތަކުގެ ދަށުން ގަންނަ ފަރާތްތަކަށް ޔަގީންކަން ދިނުމަށް ހަމަޖައްސާފައިވާ އުސޫލެއް ކަމަށާއި، ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަން ސަރުކާރުގެ އަތުން ދޫނުވާނެ ކަމަށެވެ. އެއްވެސް "ފްރީހޯލްޑް" މިލްކުވެރިކަމެއް ނޯންނާނެއެވެ.
Advertisement
ބިން "ހިލޭ ދިނުމުގެ" ތުހުމަތު ދޮގުކުރައްވަމުން މިނިސްޓަރު މުއްތަލިބު ވަނީ މާޒީގައި ހިނގާފައިވާ ބޮޑެތި މުއާމަލާތްތަކާ އަޅައިކިޔުއްވާފައެވެ. އެގޮތުން، 2015 ގައި އެނބޫދޫފަޅު ކުއްޔަށް ދިނީ އެއްފަހަރާ ދެއްކި 40 މިލިއަން ޑޮލަރަށެވެ. 2023 ގައި ފޮއްތެޔޮ ދޫކޮށްލީ ދައުލަތަށް އެއްވެސް ފައިސާއެއް ނުލިބި، ދައުލަތުގެ މިލްކުވެރިކަމެއް ނެތް ޕްރައިވެޓް އެއާޕޯޓެއްގެ ބަދަލުގައެވެ. މިއާ ހިލާފަށް ރަސްމާލެ އެއްބަސްވުމުން، ވަގުތުން ބިމަށް ލިބޭ ޗެކެއްގެ ބަދަލުގައި ދެ ބޮޑު މަންފާއެއް ދައުލަތަށް ލިބެއެވެ. އެއީ ހުޅުމާލޭގައި 5,000 ހައުސިންގ ޔުނިޓު، ސަރުކާރުގެ އެއްވެސް ލޯނެއް ނުވަތަ ސޮވަރިން ގެރެންޓީއެއް ނެތި 400 އާއި 500 މިލިއަން ޑޮލަރާ ދެމެދުގެ ހަރަދެއް ކޮށްގެން ޑިވެލޮޕަރު އަޅައިދިނުމާއި، މާސްޓަރ ޑިވެލޮޕަރު ވިއްކާ ކޮންމެ ވިއްކުމަކުން 10 އިންސައްތަ އަދި އޭގެ ފަހުން ހިނގާ މުއާމަލާތްތަކުން 4 އިންސައްތައިގެ ފީއެއް ދައުލަތަށް ލިބުމެވެ. މިނިސްޓަރު ލަފާކުރައްވާ ގޮތުގައި ކުރިއަށް އޮތް ދިހަ އަހަރު ތެރޭގައި ހަމައެކަނި މި ރެވެނިއު ޝެއާއިން ވެސް އެތައް ބިލިއަން ޑޮލަރެއް ލިބޭނެއެވެ. މި އަންދާޒާތައް ހަގީގަތަކަށް ވިޔަސް ނުވިޔަސް، މިއީ އެއްވެސް އަގެއް ނެތި ހިލޭ ދޫކޮށްލި މަޝްރޫއެއް ނޫންކަން ސާފެވެ.
ދެވަނަ ކަމަކަށް، ރެވެނިއު ޝެއާއެއްގެ ބަދަލުގައި ދައުލަތުން ކުންފުނީގެ ހިއްސާ (އިކުއިޓީ) ނެގުން މާ ރަނގަޅު ކަމަށް ބުނެ ދެކެވޭ ވާހަކަތަކަށް ވެސް މިނިސްޓަރު ވަނީ ރައްދު ދެއްވާފައެވެ. އެމަނިކުފާނު ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި މައިނޯރިޓީ ހިއްސާއަކުން ފައިދާ ލިބޭނީ ވިޔަފާރިން ފައިދާ ވެއްޖެނަމައެވެ. މާޒީގައި ޝަންގްރިއްލާ ވިލިނގިލީގައި ދައުލަތުން ހިއްސާ އޮވެގެން ލިބުނު ގެއްލުންތައް އެތައް އަހަރެއް ވަންދެން ބަރުދާސްތުކުރަން ޖެހުނުކަން އެމަނިކުފާނު ހަނދާންކޮށްދެއްވިއެވެ. ނަމަވެސް 10 އިންސައްތައިގެ ރެވެނިއު ޝެއާއަކީ އެއްވެސް ހަރަދެއް ކެނޑުމުގެ ކުރިން ލިބޭ އާމްދަނީއިން ސީދާ ނެގޭ ބައެކެވެ.
ތިންވަނަ ކަމަކަށް، ހުޅުމާލޭގެ 5,000 ފްލެޓުގެ ކުލި ނަގާނީ އީގަލް ހިލްސް އިން ކަމަށް ދެކެވޭ ވާހަކަ ދޮގުކުރައްވަމުން މިނިސްޓަރު ވިދާޅުވީ، ކުންފުނިން ހަމައެކަނި ފްލެޓުތައް އިމާރާތްކޮށްދޭނީ ކަމަށާއި، ރައްޔިތުން ފައިސާ ދައްކާނީ ދައުލަތަށް ކަމަށެވެ. އީގަލް ހިލްސްއާއި އެއްވެސް ދިވެހި އާއިލާއަކާ ދެމެދު އެއްވެސް އެއްބަސްވުމެއް ނޯންނާނެއެވެ.
ހަތަރުވަނަ ކަމަކީ މިލްކުވެރިކަމާ ގުޅޭގޮތުން އުފެދިފައިވާ ބިރެވެ. އެއީ ކޮންމެ މީހަކަށް ވެސް އެތަނުން ތަނެއް ގަނެ، ބޭނުން ކޮންމެ މީހަކަށް ބަދަލުކުރެވިދާނެ ކަމަށް ބުނާ ބުނުމެވެ. މިކަމާ ގުޅިގެން މިނިސްޓަރު މުއްތަލިބު ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:
"ރަސްމާލެއިން އެއްވެސް މިލްކިއްޔާތެއް ސަރުކާރުގެ ހުއްދައާ ނުލައި އެހެން ފަރާތަކަށް ބަދަލެއް ނުކުރެވޭނެއެވެ. ވިއްކާ، އަލުން ވިއްކާ ނުވަތަ ހަދިޔާކުރާ ކޮންމެ މުޢާމަލާތެއް ސަރުކާރަށް ހުށަހަޅަންޖެހޭނެއެވެ. އަދި އެ ތަން ލިބޭ ފަރާތް ސަރުކާރުން ބަލައި ޗެކްކުރުމަށްފަހު (ވެޓްކުރުމަށްފަހު) ހުއްދަ ދިނުމާއި ނުދިނުމުގެ އިހްތިޔާރު އޮންނާނެއެވެ. ހަދިޔާކުރުން ވެސް ބެލެވޭނީ ވިއްކުމެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މީގެއިތުރުން، މިލްކިއްޔާތެއް ގަތުމަކުން ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެތެރެވުމުގެ ނުވަތަ ދިރިއުޅުމުގެ އެއްވެސް ހައްގެއް ނުލިބޭނެއެވެ. ވިސާއަކީ ވަކިން، ސަރުކާރުން ބަލަންޖެހޭ ކަންކަން ބެލުމަށްފަހު ނިންމާ ނިންމުމެކެވެ. އަދި ކޮންމެ ވަގުތަކު ވެސް ވިސާ ނުދީ ހިފެހެއްޓުމުގެ ނުވަތަ ބާތިލުކުރުމުގެ ބާރު ސަރުކާރަށް އޮންނާނެއެވެ. ވިސާ ލިބޭނެ ފަރާތްތައް ކަނޑައެޅުމުގައި ޑިވެލޮޕަރުގެ އެއްވެސް ބަހެއް ނޯންނާނެއެވެ. އެމީހުންގެ ދައުރަކީ އިމާރާތްކުރުމާއި ވިއްކުމެވެ؛ މިލްކުވެރިވާނީ ކާކުކަމާއި އެތެރެވާނީ ކާކުކަން ނިންމާނީ ދައުލަތުންނެވެ."
މި ކޮންޓްރޯލްތައް ކަރުދާހުގައި އެބައޮތެވެ. ނަމަވެސް މީގެ ކާމިޔާބީ ބިނާވެފައިވަނީ ކުރިއަށް އަންނަން އޮތް ސަރުކާރުތަކުން މި ވީޓޯގެ ބާރު އޭގެ އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރުމާއި، އިމިގްރޭޝަން ކަންކަމާއި ޕްރޮޕަޓީގެ މުޢާމަލާތްތައް ވަކިން ބެހެއްޓުމުގެ މައްޗަށެވެ. މިއީ ގާނޫނީ ނުކުތާއަކަށްވުރެ ބޮޑަށް ސިޔާސީ ގޮތުން ނިންމަންޖެހޭ ހަގީގަތެކެވެ.
ފުރިހަމަ އެއްބަސްވުން (ޑެފިނިޓިވް އެގްރީމަންޓް) އަދި އާންމުކޮށް ޝާއިއުކޮށްފައެއް ނުވެއެވެ. ސޮއިކުރެވުނީ ވިޔަފާރި އެއްބަސްވުމުގައެވެ. ތަފްސީލީ މާއްދާތައް އަދިވެސް ދަނީ ފައިނަލް ކުރެވެމުންނެވެ. ޓޫރިޒަމް ޖީއެސްޓީ (ޓީޖީއެސްޓީ) އާއި، 10 އިންސައްތައިގެ ހިއްސާއާއި، 4 އިންސައްތައިގެ ލެވީ ފީއަކީ ދައުލަތަށް އާމްދަނީ ލިބޭނެ ގޮތްތައް ކަމަށް ސަރުކާރުން ބުނެއެވެ. އަދި ރާއްޖޭގައި އެސްކްރޯ އެކައުންޓް ހުޅުވުމާއި ރާއްޖޭގެ ބޭންކިންގ ނިޒާމުގެ ތެރެއިން މުއާމަލާތްތައް ހިންގުމަކީ ޑޮލަރު ރާއްޖޭގެ މާލީ ނިޒާމުގައި ހިފެހެއްޓޭނެ ގޮތް ކަމަށް ވެސް ސަރުކާރުން ހާމަކުރެއެވެ.
އެހެންކަމުން، މި މައްސަލައިގައި އުފެދިފައިވާ އަސްލު ބަހުސަކީ ދެކެވޭ އެންމެ ހޫނު ވާހަކަތަކަށްވުރެ މާ ހަނި އަދި ސާފު ބަހުސެކެވެ. ބިމެއް ނުވިއްކައެވެ. ބިން ހިފުމަށްޓަކައި ޑިވެލޮޕަރަށް 500 މިލިއަން ރުފިޔާގެ ޗެކެއް ސަރުކާރަކުން ނުދެއެވެ. އަދި ޕްރޮޕަޓީއެއް ގަތުމަކުން ރާއްޖޭގައި ދިރިއުޅުމުގެ ހައްގެއް އޮޓޮމެޓިކުން ނުލިބެއެވެ.
