ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވެރިކަމުގެ ނިޒާމަށާއި އިންތިހާބީ އޮނިގަނޑަށް ބޮޑު ބަދަލެއް ގެނައުމަށްޓަކައި، ރިޔާސީ އިންތިހާބާއި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ އިންތިހާބު އެއްކޮށްލުމުގެ ގާނޫނީ މަސައްކަތްތަކެއް ސަރުކާރުން މިވަނީ ފަށާފަ އެވެ. އެގޮތުން ރާއްޖޭގައި ބާއްވާ މައި ދެ އިންތިހާބު ކަމަށްވާ ރިޔާސީ އިންތިހާބާއި މަޖިލިސް އިންތިހާބު އެކީގައި ބޭއްވުމަށް ގާނޫނު އަސާސީއަށް ގެންނަންޖެހޭ ބަދަލުތައް ގެނައުމާގުޅޭ ބިލެއް މަޖިލީހަށް މިހާރު ވަނީ ހުށަހަޅާފަ އެވެ.

މަޖިލީހަށް ހުށަހަޅާފައިވާ ބިލުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ބައެއް ކަންތައްތަކަށް ބަލާއިރު މަޖިލީހުގެ އިންތިހާބު ކުރިއަށް އޮތްތަނުގައި ބާއްވާނީ، ގާނޫނު އަސާސީގެ 110 ވަނަ މާއްދާގެ ދަށުން ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަކު ހޮވުމަށް ބާއްވާ އިންތިހާބާ އެކުގައެވެ. އަދި މަޖިލީހުގެ އުމުރަކީ، ޑިސެމްބަރު މަހުގެ 1 ވަނަ ދުވަހުން ފެށިގެން ފަސް އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތެއް ކަމަށާއި، އެ މުއްދަތު ހަމަވުމުން މަޖިލިސް އުވޭނެ ކަމަށް ވަނީ ބަޔާންކޮށްފަ އެވެ. މިއާއެކު މިހިނގާ 20 ވަނަ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ދައުރު ކުރު ވެގެންދާނެ އެވެ.

މި ބަދަލަކީ ހަމައެކަނި ވޯޓުލާ ތާރީހަށް އަންނަ ބަދަލެއް ނޫނެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގެ ވެރިކަމުގެ ނިޒާމަށާއި، ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތަށް ބޮޑެތި އަސަރުތަކެއް ކުރާނެ ނިންމުމެކެވެ. އަދި މިފަދަ ބަދަލެއް ގެންނައިރު ރައްޔިތުން އެއަށް ވީހާވެސް ބޮޑަށް ހޭލުންތެރިކުރުން މުހިންމެވެ.

ވެރިކަމުގެ ނިޒާމަށް އަންނާނީ ކޮން ބަދަލުތަކެއް؟

މައި ދެ އިންތިހާބު އެއްކޮށްލުމުން ވެރިކަމުގެ ނިޒާމަށް އަންނާނެ އެންމެ ބޮޑު ބަދަލަކީ "ކޯ-ޓާމިނަސް" ނުވަތަ ދެ ބާރުގެ ދައުރު އެއްކޮށް ފެށި އެއްކޮށް ނިމުމެވެ. މިހާރު އޮންނަ ގޮތުން ރައީސަކު ހޮވޭތާ މަދު މަސްތަކެއްގެ ތެރޭގައި މަޖިލިސް އިންތިހާބު ބޭއްވުމުން، ގިނަ ފަހަރަށް ރައްޔިތުން ވޯޓު ދެނީ ސަރުކާރަށް މަސައްކަތް ކުރެވޭނެ ފަދަ އަގުލަބިއްޔަތެއް ދިނުމަށެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ގާނޫނުއަސާސީ ބިނާވެފައިވަނީ ބާރުތައް ވަކިވެފައި އޮތުމުގެ އުސޫލުގެ މައްޗަށެވެ. ދެ އިންތިހާބު އެއްކޮށްލުމުން، ގިނަ ފަހަރަށް ރިޔާސީ އިންތިހާބު ކާމިޔާބުކުރާ ޕާޓީއަކަށް މަޖިލީހުގެ އަގުލަބިއްޔަތު ލިބުމުގެ ފުރުސަތު ބޮޑެވެ. މީގެ ސަބަބުން ސަރުކާރު ހިންގުމަށް ފަސޭހަވި ނަމަވެސް، ސަރުކާރު ޖަވާބުދާރީ ކުރުވުމުގެ ބާރު މަޖިލީހުގެ ކިބައިން ގެއްލި، އެއް ޕާޓީއެއްގެ މުށުތެރެއަށް ހުރިހާ ބާރުތަކެއް ޖަމާވުމުގެ ބިރު އޮވެ އެވެ.

ނަމަވެސް، ދެ އިންތިހާބު އެއްކޮށްލުމުން، ރައީސަކު ހޮވުމުގެ ކުރިން ސަރުކާރުގެ މަސައްކަތްތަކަށް ބަލައި މަޖިލީހަށް މެންބަރުން ހޮވުމުގެ ފުރުސަތު ރައްޔިތުންނަށް ގެއްލިގެންދާނެ އެވެ. މީގެ ސަބަބުން "ޗެކް އެންޑް ބެލެންސް" ނުވަތަ ބާރުތައް ފާރަވެރިވުމުގެ ނިޒާމަށް ބަދަލުތަކެއް އަންނާނެ އެވެ. އެއް ޕާޓީއަކަށް ހުރިހާ ބާރެއް ލިބުމުގެ ފުރުސަތު ހަނިވެގެންދާނެ އެވެ.

އިންތިހާބުތަކަށް ކުރާ ހަރަދު: ތަފާސްހިސާބުތަކުގެ ނަޒަރަކުން

އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން އާންމުކޮށްފައިވާ ތަފާސްހިސާބުތަކަށް ބަލާއިރު، ވަކިވަކިން އިންތިހާބުތައް ބޭއްވުމަކީ ދައުލަތަށް ބޮޑު ބުރައެކެވެ. 2023 ވަނަ އަހަރު ބޭއްވި ރިޔާސީ އިންތިހާބުގެ ދެ ބުރަށް ގާތްގަނޑަކަށް 180 މިލިއަނަށް ވުރެ ގިނަ ރުފިޔާ ހޭދަވިއިރު، 2024 ވަނަ އަހަރުގެ މަޖިލިސް އިންތިހާބަށް 120 މިލިއަނާ ގާތްކުރާ އަދަދަކަށް ބަޖެޓު ކުރެވުނެވެ.

ދެ އިންތިހާބު އެއްކޮށްލުމުން، އޮފިޝަލުން ތަމްރީނުކުރުމާއި، ވޯޓުލާ މަރުކަޒުތަކުގެ ކުއްޔާއި، ދަތުރުފަތުރުގެ ހަރަދުތަކުން ގާތްގަނޑަކަށް 100 މިލިއަނާއި 150 މިލިއަން ރުފިޔާއާ ދެމެދުގެ އަދަދެއް ސަލާމަތް ކުރެވޭނެ ކަމަށް އަންދާޒާ ކުރެވެ އެވެ.

މަޖިލީހުގައި މި ބިލާ ގުޅޭގޮތުން ވާހަކަދައްކަވަމުން އިނގުރައިދޫ ދާއިރާގެ މެމްބަރު ފަލާހު ވިދާޅުވިގޮތުގައި ރިޔާސީ އިންތިހާބާއި މަޖިލިސް އިންތިހާބު އެއްކޮށް ބާއްވައިފިނަމަ ދައުލަތުގެ ބަޖެޓުން ގާތްގަނޑަކަށް 80 މިލިއަން ރުފިޔާ ސަލާމަތްކުރެވޭނެ އެވެ.

މީގެ އިތުރުން، ކޮންމެ އަހަރަކު ކަހަލަ ގޮތަކަށް އިންތިހާބުތަކަށް ތައްޔާރުވުމުގެ ބަދަލުގައި، ފަސް އަހަރުން އެއްފަހަރު އިންތިހާބީ ކަންކަން ނިންމާލުމަކީ ގައުމީ އުފެއްދުންތެރިކަމަށް ލިބޭނެ ކުރިއެރުމެކެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދީ ހާލަތަށް ބަލާއިރު މުހިންމު ބަދަލެކެވެ.

އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުގެ ތުހުމަތު: އިންތިހާބު "ވަގަށް ނެގުން"

މި ބިލު މަޖިލީހަށް ހުށަހެޅުމާއެކު އިދިކޮޅު އެމްޑީޕީން ވަނީ ބިލާ ދެކޮޅުކަން ހާމަކޮށްފަ އެވެ. އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުން ބުނާ ގޮތުގައި، ދެ އިންތިހާބު އެއްކޮށްލުމަކީ އިންތިހާބު 'ވަގަށް ނެގުމަށް' ނުވަތަ ނަތީޖާއަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމަށް ކުރާ ކަމެކެވެ.

އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުގެ ކަންބޮޑުވުންތައް ބިނާވެފައިވަނީ މައިގަނޑު ތިން ކަމެއްގެ މައްޗަށެވެ. ފުރަތަމަ ކަމަކީ، ދެ އިންތިހާބު އެއްކޮށްލުމުން ސަރުކާރުގެ ވަސީލަތްތަކާއި ބާރު ބޭނުންކޮށްގެން މަޖިލިސް އިންތިހާބަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ ފުރުސަތު ބޮޑުވުމެވެ. ދެވަނަ ކަމަކީ، އެއްފަހަރާ ގިނަ ވޯޓު ފޮށިތަކެއް ގުނަން ޖެހުމުން އޮޅުންބޮޅުންތައް އުފެދި، އިންތިހާބުގެ ސައްހަކަމާ މެދު ސުވާލު އުފެއްދުމުގެ ޖާގަ ލިބުމެވެ. ތިންވަނަ ކަމަކީ، ރިޔާސީ ކެމްޕޭނުގެ ތެރޭގައި މަޖިލިސް ކެންޑިޑޭޓުންގެ އަޑު ކެނޑި، ހަމައެކަނި ރިޔާސީ ކެންޑިޑޭޓުންގެ ނުފޫޒުން މުޅި އިންތިހާބު ކާމިޔާބު ކުރުމުގެ ބިރެވެ.

އިންތިހާބެއް ވަގަށް ނެގިދާނެތަ؟

ރާއްޖޭގެ އިންތިހާބީ ނިޒާމު ބައްޓަންވެފައި ވަނީ އިންތިހާބު ވަގަށް ނެގުމަށް އެއްވެސް ޖާގައެއް ނުލިބޭނެ ފަދަ ދެފުށް ފެންނަ ވަރުގަދަ އުސޫލުތަކެއްގެ މައްޗަށެވެ. އެގޮތުން ކޮންމެ ވޯޓު ފޮއްޓެއްގެ ކައިރީގައި ކެންޑިޑޭޓުންގެ މަންދޫބުންނާއި މިނިވަން އޮބްޒާވަރުން ތިބެ ވޯޓުލުމާއި ގުނުމުގެ މަރުހަލާ ސީދާ ބަލަމުންދިއުމާއި، ވޯޓު ގުނާ ނިމުމާއެކު އެ މަރުކަޒެއްގައި ވަގުތުން ނަތީޖާ އިއުލާނުކޮށް ޝީޓުތައް އާންމުކުރުމަކީ ނަތީޖާއަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުން ހުއްޓުވާ އެންމެ ބޮޑު ބާރެވެ.

މީގެ އިތުރުން، އަތުން ފާހަގަޖަހާ ކަރުދާސް ވޯޓު ބޭނުންކުރުމާއި، ވޯޓުލާ މީހުންގެ ލިސްޓު ކުރިއަށް ފާސްކޮށް ކަށަވަރުކޮށްފައި އޮތުމުގެ ސަބަބުން، ދެ އިންތިހާބު އެއްކޮށްލި ނަމަވެސް، މިހާރު އޮތް މޮނިޓަރިން ނިޒާމުގެ ތެރެއިން އިންތިހާބުގެ ސައްހަކަން ފުރިހަމައަށް ހިފެހެއްޓޭނެ އެވެ.

ދެން އޮތީ އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުގެ ވާހަކައެވެ. އެ ކޮމިޝަނަކީ ގާނޫނުއަސާސީން މިނިވަންކަން ކަށަވަރުކޮށްދީފައިވާ މުއައްސަސާއަކަށް ވުމާއި، އިންތިހާބީ ހުރިހާ މަރުހަލާއެއްގައި ސިޔާސީ ޕާޓީތަކާއި މަދަނީ ޖަމިއްޔާތަކުގެ ބައިވެރިވުން ހިމެނޭހެން 'ގައުމީ ލަފާދޭ ކޮމިޓީ' މެދުވެރިކޮށް މަސައްކަތް ކުރުމަކީ އެ ކޮމިޝަނަށް އޮތް އިތުބާރު ބޮޑުވާ ސަބަބެކެވެ.

އަދި ވޯޓުލާ މީހުންގެ ލިސްޓާއި ރީ-ރަޖިސްޓްރޭޝަން ފަދަ ކަންކަން ހާމަކަން ބޮޑު ގޮތެއްގައި އާންމުކުރުމާއި، ވޭތުވެދިޔަ އިންތިހާބުތަކުގައި ވެރިކަން ކުރާ ޕާޓީ ބަލިވުމުންވެސް ނަތީޖާގެ ސައްހަކަން ހިފަހައްޓައި އަމާންކަމާއެކު ވެރިކަން ބަދަލުކުރުމަށް މަގުފަހިކޮށްދީފައިވުމީ، ނިޒާމީ ގޮތުން ކޮމިޝަނުން ކުރާ މަސައްކަތްތަކަށް ރައްޔިތުން ކުރާ އިތުބާރުގެ އެންމެ ވަރުގަދަ ހެކިތަކެވެ.

އިދާރީ ގޮންޖެހުންތަކާއި ވޯޓުލާ މީހުންގެ ހޭލުންތެރިކަން

އެއްފަހަރާ ދެ އިންތިހާބު ބޭއްވުމަކީ އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނަށް ކުރިމަތިވާނެ ވަރަށް ބޮޑު އިދާރީ ގޮންޖެހުމެކެވެ. ދެ ވޯޓު ކަރުދާސް ދޫކުރުމާއި، ވަކިވަކި ފޮށިތަކަށް ވޯޓުލުން ކަށަވަރުކުރުމަކީ އޮޅުން އެރުމުގެ ފުރުސަތު އޮތް ކަމެކެވެ. ހާއްސަކޮށް އުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުންނާއި، ވޯޓުލުމުގެ ނިޒާމަށް އަހުލުވެރި ނޫން ފަރާތްތަކަށް މިއީ އުނދަގޫ ކަމަކަށް ވެދާނެ އެވެ. އެހެންކަމުން، މިފަދަ ބަދަލެއް ގެނައުމުގެ ކުރިން ރައްޔިތުންނަށް ފުރިހަމަ މައުލޫމާތު ދީ، ނިޒާމަށް އިތުބާރު އުފެއްދުމަކީ ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭނެ ކަމެކެވެ.

އިތުބާރު ހިފޭ ނިޒާމެއްގެ ބޭނުންތެރިކަން

މައި ދެ އިންތިހާބު އެއްކޮށްލުމަކީ އޭގައި ފައިދާތަކާއި ނުރައްކާތަކެއް އެކުލެވޭ ކަމެކެވެ. އިގްތިސާދީ ގޮތުން ލިބޭ ފައިދާ ބޮޑު ނަމަވެސް، އިންތިހާބުގެ އިންސާފުވެރިކަމާ މެދު އުފެދޭ ސުވާލުތަކަށް އެކަށީގެންވާ ޖަވާބެއް ލިބެންޖެހެއެވެ. އިންތިހާބު ވަގަށް ނަގާނެ ކަމަށް ބުނާ ބުނުމަކީ ސިޔާސީ ގޮތުން ކުރެވޭ ތުހުމަތަކަށް ވީނަމަވެސް، އިންތިހާބީ ނިޒާމުގެ އިތުބާރު ދެމެހެއްޓުމަކީ މުހިންމު ކަމެކެވެ. ދެ އިންތިހާބު އެއްކޮށްލި ނަމަވެސް، މިހާރު އޮތް ދެފުށް ފެންނަ އުސޫލުތައް ހަރުދަނާކޮށް ހިފެހެއްޓިއްޖެނަމަ، އިންތިހާބު ވަގަށް ނެގުމަކީ ފަސޭހަ ކަމަކަށް ނުވާނެ އެވެ. އެހެންކަމުން، މުހިންމީ ނިޒާމަށް ރައްޔިތުން ކުރާ އިތުބާރު ދެމެހެއްޓުމެވެ.