މިއަދު މާލޭގެ ފަސްގަނޑާއި ގުޅުވައިލި ތިލަމާލެ ބްރިޖު ނުވަތަ "ގްރޭޓަރ މާލެ ކަނެކްޓިވިޓީ ޕްރޮޖެކްޓް" (ޖީ.އެމް.ސީ.ޕީ) އަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީހުގައި މިހާތަނަށް ހިންގޭ އުމްރާނީ ތަރައްގީގެ އެންމެ ބިޔަ އަދި އެންމެ ބޮޑު އެއް މަޝްރޫއެވެ. ގާތްގަނޑަކަށް 6.74 ކިލޯމީޓަރުގެ ދިގުމިނުގެ މި ބްރިޖު ނެޓްވޯކަކީ ވެރިރަށް މާލެއާއި، ވިލިމާލެ، ގުޅީފަޅު އަދި ތިލަފުށި ދާއިމީ ގޮތެއްގައި ގުޅުވައިދޭނެ ވަސީލަތެކެވެ. މުޅި މަޝްރޫއު ނިމިގެންދާއިރު ދެ ލޭނުގެ ދުއްވާ އެއްޗެހީގެ މަގަކާއި، ހިނގާފައި އުޅޭ މީހުންގެ ހާއްސަ ލޭނެއްގެ އިތުރުން ފެނާއި ނަރުދަމާއާއި ކަރަންޓުގެ ހިދުމަތްތަކަށް ހާއްސަ ޔުޓިލިޓީ ކޮރިޑޯއެއް ހިމެނޭނެއެވެ. މަޝްރޫއުގެ 3.6 ކިލޯމީޓަރަކީ ކަނޑު ހުރަސްކޮށް އަޅާ ބްރިޖާއި ވިއަޑަކްޓްތަކެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ކޮންމެ ބްރިޖެއްގައި 140 މީޓަރުގެ ނެވިގޭޝަން ސްޕޭން ހިމެނޭ ތިން މައި ބްރިޖު ހިމެނެއެވެ.

މި މަޝްރޫއަކީ މާލޭގެ ތޮއްޖެހުން ކުޑަކޮށް، އިގްތިސާދީ ހަރަކާތްތައް ފުޅާކޮށް، ގުޅާލެވޭ ރަށްތަކުގެ ބޯހިޔާވަހިކަމާއި ސިނާއީ ތަރައްގީއަށް އިންގިލާބީ ބަދަލެއް ގެނުވާނެ މަޝްރޫއެކެވެ. ކުރީގެ ރައީސް އިބްރާހީމް މުހައްމަދު ސާލިހުގެ ސަރުކާރުގައި މި މަޝްރޫއު ފެށުނު ނަމަވެސް، އަމަލީ މަސައްކަތުގެ ބޮޑުބައި ހަލުވި ދުވެއްޔެއްގައި ނިންމައި، މާލެ-ވިލިމާލެ ގުޅުވާލުމުގެ މަރުހަލާއާ ހަމައަށް ވާސިލުވެވުނީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒުގެ ޒައާމަތުގައެވެ. 2026 ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓު މަހުގެ މެދާ ހަމައަށް މުޅި މަޝްރޫއުގެ 76.1 އިންސައްތަ ނިމިފައިވާއިރު، މާލެއާއި ވިލިމާލެ ގުޅުވައިދޭ މައި ސްޓްރަކްޗަރ ވަނީ އެއްކޮށް ގުޅާލެވިފައެވެ. އަދި މުޅި މަޝްރޫއު އެއްކޮށް ނިންމައި 21 ޑިސެމްބަރު 2027 ގައި އާންމުކޮށް ދަތުރުފަތުރަށް ހުޅުވާލުމަށް ވަނީ އަމާޒު ހިފާފައެވެ.

މަޝްރޫއުގެ ހުލާސާ އާއި ޓެކްނިކަލް މައުލޫމާތު

1. ޖުމްލަ ދިގުމިން: 6.74 ކިލޯމީޓަރު (ކަނޑު ހުރަސްކުރާ ބްރިޖާއި ވިއަޑަކްޓް: 3.6 ކިލޯމީޓަރު؛ އެއްގަމު މަގުތަކާއި ކޯޒްވޭ: ބާކީ ބައި).
2. މައިގަނޑު ބައިތައް: 140 މީޓަރުގެ މައި ސްޕޭން އެކުލެވޭ 3 ނެވިގޭޝަން ބްރިޖު، ފުން ކަނޑުގައި އަޅާ 1.41 ކިލޯމީޓަރުގެ ވިއަޑަކްޓް، ތިލަ ފަޅުތަކާއި އެއްގަމުގައި އަޅާ 2.32 ކިލޯމީޓަރުގެ ވިއަޑަކްޓް، އަދި 2.96 ކިލޯމީޓަރުގެ އެއްގަމު މަގުތައް. މާލެއާއި ވިލިމާލޭގައި ސިގްނަލައިޒްޑް ޖަންކްޝަންތައް އަދި ގުޅީފަޅާއި ތިލަފުށީގައި ރައުންޑްއެބައުޓް (ބުރު) ތައް ހިމެނެއެވެ.
3. އިންޖިނިއަރިންގ ހާއްސަ ކަންކަން: ދުނިޔޭގައި މިހާތަނަށް އުފެއްދި އެންމެ އުސް ޕްރީކާސްޓް ސެގްމެންޓްތައް (އުސްމިނުގައި 8.2 މީޓަރު، ފުޅާމިނުގައި 25.3 މީޓަރު)، 122 މީޓަރާ ހަމައަށް ފުންމިނަށް ޕައިލް ކުރުން (ދުނިޔޭގެ ރެކޯޑެއްގެ ގޮތުގައި ގިނިސް ވޯލްޑް ރެކޯޑްސްއަށް ހުށަހެޅިފައިވާ)، 68 ސަރަހައްދެއްގައި ޖެހި 263 ފައުންޑޭޝަން ޕައިލް. މަޝްރޫއަށް ބޭނުންވާ 1،222 ޑެކް ސެގްމެންޓްގެ ތެރެއިން 90 އިންސައްތައަށްވުރެ ގިނަ ސެގްމެންޓް ކާސްޓްކޮށް، 70 އިންސައްތައަށްވުރެ ގިނަ ސެގްމެންޓް ވަނީ އިންސްޓޯލްކޮށް ނިމިފައެވެ.
4. ހަރަދާއި ފައިނޭންސް: 500 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރު (ގާތްގަނޑަކަށް 7.7 ބިލިއަން ރުފިޔާ). މީގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ އިންޑިއާ ސަރުކާރުގެ 100 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ހިލޭ އެހީއާއި، އެގްޒިމް ބޭންކް އޮފް އިންޑިއާގެ 400 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ލައިން އޮފް ކްރެޑިޓް (5 އަހަރުގެ ގްރޭސް ޕީރިއަޑަކަށްފަހު، %1.75 އިންޓްރެސްޓްގައި 20 އަހަރުން ދައްކާ ލޯނު). މަސައްކަތުގެ ކޮންޓްރެކްޓަރަކީ އިންޑިއާގެ އެފްކޮންސް އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރއެވެ.

ތާރީހީ ފަސްމަންޒަރާއި ފެށުން

މި މަޝްރޫއަކީ ރާއްޖެއާއި އިންޑިއާއާ ދެމެދު ބޭއްވުނު މަޝްވަރާތަކުގެ ތެރެއިން، ސެޕްޓެމްބަރު 2019 ގައި އިންޑިއާގެ ހާރިޖީ ވަޒީރު ރާއްޖެއަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅުގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ހުށަހެޅުނު މަޝްރޫއެކެވެ. މަސައްކަތް ރަސްމީކޮށް އެފްކޮންސްއާ ހަވާލުކުރެވުނީ އޮގަސްޓު 2021 ގައެވެ. އަދި އަމަލީ މަސައްކަތް 16 ސެޕްޓެމްބަރު 2021 ގައި ފެށުނެވެ. ފުރަތަމަ ތާވަލުކުރެވުނީ 2024 ގެ ނިޔަލަށް މަސައްކަތް ނިންމުމަށެވެ. ނަމަވެސް އެކި ސަބަބުތަކާހުރެ ތާރީހުތަކަށް އެތައް ފަހަރަކު ބަދަލު ގެންނަން ޖެހުނެވެ.

ކުރީގެ އެމްޑީޕީ ސަރުކާރުގެ ލަސްވުންތަކާއި ފޭލިވުންތައް

އެމްޑީޕީގެ ވެރިކަމުގައި (2018 އިން ނޮވެމްބަރު 2023 އަށް)، މަޝްރޫއުގެ ބޮޑުމިނާއި ހަރަދުކުރެވުނު ވަސީލަތްތަކާ އަޅާބަލާއިރު ދެއްކުނު ނަތީޖާ އިންތިހާއަށް ދަށެވެ. އެ ސަރުކާރުގެ ދައުރު ނިމުނުއިރު ނިމިފައިވަނީ މަޝްރޫއުގެ އެންމެ 27 އިންސައްތަ މަސައްކަތެވެ.

ފާހަގަކޮށްލެވޭ މައިގަނޑު މައްސަލަތައް:

1. ބްރިޖު ނިމޭނެ ކަމަށް ބުނެ ތަކުރާރުކޮށް ދޮގު ތާރީހުތައް އިއުލާނުކުރުމާއި، އެ ތާރީހުތަކަށް މަސައްކަތް ނުނިމުން.
2. ވެރިކަމުގެ އެންމެ ފަހު ދުވަހު (16 ނޮވެމްބަރު 2023) މަޝްރޫއުގެ މުއްދަތު ސެޕްޓެމްބަރު 2026 އަށް އިތުރުކޮށް ސަޕްލިމެންޓަރީ އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކުރުން. މީގެ ސަބަބުން މަސައްކަތް އަވަސްކުރުމުގެ ބަދަލުގައި މުއްދަތު ދިގުދެމިގެން ދިޔުމުގެ އިތުރުން، ކޮންޓްރެކްޓަރަށް 100 މިލިއަން ޑޮލަރަށްވުރެ ބޮޑު އިތުރު ޚަރަދެއް ކުރަންޖެހުނެވެ.
3. މާލެއާއި ވިލިމާލެއާ ދެމެދު ޖަހަންޖެހޭ ތަނބުތަކާއި ކަނޑުގެ މައިގަނޑު ސްޓްރަކްޗަރަލް މަސައްކަތްތައް ނުކުރެވި ވަރަށް ބޮޑަށް ދޫކޮށްލެވިފައި އޮތުން. ރައީސް މުއިއްޒު ވެރިކަމާ ހަވާލުވެވަޑައިގެންނެވިއިރު، މި މުހިންމު ބައިތަކުގެ މަސައްކަތް ހުރީ އަލުން ސުމަކުން ފަށަންޖެހޭ ފަދަ ހާލަތެއްގައެވެ.
4. ބިން ހަވާލުކުރުމުގައި ދިމާވި ލަސްތަކާއި، މަޝްރޫއު ހިންގުމުގައި އެކަށީގެންވާ ސުޕަވިޜަނެއް ނެތުމުގެ ސަބަބުން މުޅި މަޝްރޫއު ބޮޑުތަނުން ފަހަތަށް ދިޔުން.

ރައީސް ޑރ. މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރުގައި ހޯދި އަވަސް ކުރިއެރުންތައް

ނޮވެމްބަރު 2023 ގައި ރައީސް ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ވެރިކަމާ ހަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށްފަހު، ތިލަމާލެ ބްރިޖު މަޝްރޫއަކީ ގައުމީ ފެންވަރުގެ އެންމެ އިސް މަސައްކަތުގެ ގޮތުގައި ކަނޑައެޅުއްވިއެވެ. މި ސަރުކާރުން އިންޑިއާ ސަރުކާރާއި ކޮންޓްރެކްޓަރު އެފްކޮންސްއާ އެކު ގާތުން މަސައްކަތްކޮށް، ކުރިން ދިމާވެފައި ހުރި އެންމެހައި ހުރަސްތައް ނައްތާލައި، މަސައްކަތުގެ ސްޕީޑު އަވަސްކުރުމަށް މަސައްކަތްތެރިންގެ އަދަދު +2،300 އިތުރުކުރިއެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، ނޮވެމްބަރު 2023 ގައި އެންމެ 27 އިންސައްތައިގައި އޮތް މަޝްރޫއު، 2025 ގެ މެދާ ހަމައަށް ދިޔައިރު 60 އިންސައްތައަށް އަދި 2026 ވަނަ އަހަރުގެ އޮގަސްޓު 18 ގެ ނިޔަލަށް ވަނީ 76.1 އިންސައްތައަށް އުފުލިފައެވެ.

މި ސަރުކާރުގެ ދަށުން ހާސިލުކުރެވުނު މުހިންމު ކާމިޔާބީތައް

1. މަޝްރޫއުގެ އެންމެ ޓެކްނިކަލް އަދި އުނދަގޫ މަރުހަލާ ކަމަށްވާ 263 ފައުންޑޭޝަން ޕައިލް ޖަހައި އެއްކޮށް ނިންމުން.
2. ދުނިޔޭގެ އެންމެ އުސް ޕްރީކާސްޓް ނެވިގޭޝަން-ސްޕޭން ސެގްމެންޓްތައް ކާމިޔާބުކަމާއެކު އިންސްޓޯލްކުރުން.
3. ބޭނުންވާ 1،222 ޑެކް ސެގްމެންޓްގެ 90 އިންސައްތައަށްވުރެ ގިނަ ބައި ކާސްޓްކޮށް، އޭގެ 70 އިންސައްތައަށްވުރެ ބޮޑުބައި ހަރުކޮށް ނިންމުން.
4. މާލޭގެ ހުޅަނގު ފަރާތުން ބްރިޖުގެ ސްޓްރަކްޗަރ ފެންނަން ފެށުމާއި، ވިލިމާލެ، ގުޅީފަޅު އަދި ތިލަފުށީގެ ކޯޒްވޭތަކާއި، ގޮނޑުދޮށް ހިމާޔަތްކުރުމާއި، ގުޅުވައިދޭ މަގުތަކުގެ މަސައްކަތް ވަރަށް ބޮޑަށް ކުރިއަށް ގެންދިޔުން.
5. މާލެއާއި ވިލިމާލެ ގުޅުވައިދޭ މައިގަނޑު ސްޓްރަކްޗަރ އެއްކޮށް ގުޅާލުން.
6. ކުރީ ސަރުކާރުގެ ދޯދިޔާ އެއްބަސްވުންތަކުގެ ސަބަބުން ދިމާވި މައްސަލަތައް ހައްލުކޮށް، އިންޑިއާއާ އެކު އޮތް ޑިޕްލޮމެޓިކް އަދި ޓެކްނިކަލް ގުޅުމުގެ ތެރެއިން މަސައްކަތް ހަލުވިކުރުން.

އިމާރާތްކުރުމާއި ބެހޭ ވަޒީރު ޑރ. އަބްދުﷲ މުއްތަލިބު ވަނީ ސޯޝަލް މީޑިއާގައި ދެކެވޭ ވާހަކަތަކަށް ރައްދު ދެއްވައި، މި މަޝްރޫއު ކުރިއަށްދަނީ އިންޖިނިއަރިންގ މިންގަނޑުތަކުގެ އެންމެ މަތީ ފެންވަރުގައި، އެއްވެސް ސްޓްރަކްޗަރަލް މައްސަލައެއް ނެތިކަން ތަކުރާރުކޮށް ޔަގީންކޮށްދެއްވާފައެވެ. ސަރުކާރުގެ ހިކުމަތްތެރި ވިސްނުމަކީ މަސައްކަތުގެ ކޮލިޓީއަށް އެއްވެސް އުނިކަމެއް ނާންނާނެހެން މަޝްރޫއު އަވަސްކުރުމެވެ. މުޅި މަޝްރޫއު އެއްކޮށް ނިންމުން ޑިސެމްބަރު 2027 އަށް ތާވަލުކުރެވިފައި ވީނަމަވެސް، މާލެ-ވިލިމާލެ ބައި 2026 ގެ ނިޔަލަށް ނިންމައި ދަތުރުފަތުރަށް ހުޅުވާލުމުގެ އަމާޒު ދަނީ ހާސިލުވަމުންނެވެ.

މިހާރުގެ ހާލަތާއި ކުރިއަށް އޮތް ތަސައްވުރު

މިހާރު މުޅި މަޝްރޫއުގެ 76.1 އިންސައްތަ މަސައްކަތް ވަނީ ފުރިހަމަކުރެވިފައެވެ. މިހާރު ކުރިއަށްދަނީ އެންމެ ފަހުގެ ޑެކް ސެގްމެންޓްތައް އެޅުމާއި، މެދު ގުޅުވާލުމުގެ މަސައްކަތްތަކާއި، ގުޅީފަޅުގެ ގުޅޭ މަގުތަކާއި، ތިލަފުށީގެ ތޮށިލުމުގެ މަސައްކަތްތަކެވެ. މާލެއާއި ވިލިމާލެ ގުޅުވާލެވިފައިވުމާއެކު، 2026 ގެ ނިޔަލަށް މި ބައި އާންމު ދަތުރުފަތުރަށް ހުޅުވާލުމުގެ އެންމެ ފަހުގެ ތައްޔާރީތައް ދަނީ ވަމުންނެވެ. އަދި 6.74 ކިލޯމީޓަރުގެ މުޅި ނެޓްވޯކް 21 ޑިސެމްބަރު 2027 ގައި އެއްކޮށް ހުޅުވާލެވޭނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން ގިރާވަރުފަޅާ ހަމައަށް ބްރިޖު ދިގުދައްމާލުމުގެ މަސައްކަތް 2027 ވަނަ އަހަރު ފެށުމަށް ވެސް ވަނީ ރޭވިފައެވެ.

ބްރިޖު ނިމުމުން ލިބިގެންދާނެ މައިގަނޑު ފައިދާތައް

1. މާލެއާއި ހުޅަނގު ފަރާތުގެ ރަށްތަކާ ދެމެދު ދަތުރުކުރުމަށް ހޭދަވާ ވަގުތު ކުޑަވެ، ފެރީއަށް ބަރޯސާވާ މިންވަރު ނިމުމަކަށް އައުން.
2. ގުޅީފަޅާއި ތިލަފުށީގެ ބޯހިޔާވަހިކަމާއި، ވިޔަފާރި އަދި ސިނާޢީ ބިންތަކުގެ ބޭނުން ފުރިހަމައަށް ހިފި، މާލޭގެ ތޮއްޖެހުމަށް ދާއިމީ ލުޔެއް ލިބުން.
3. ޔުޓިލިޓީ ހިދުމަތްތައް (ފެން، ކަރަންޓު، މުވާސަލާތު) ފަސޭހައިން ރަށްތަކަށް ފޯރުކޮށްދެވި، ކުއްލި ހާލަތްތަކުގައި އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދިނުން އަވަސްވުން.
4. ދެ ގައުމުގެ ދެމެދުގައި އޮތް ގުޅުން ހާމަކޮށްދޭ މި ބިޔަ މަޝްރޫއުގެ ސަބަބުން ރާއްޖެއާއި އިންޑިއާގެ ތަރައްގީގެ ބަދަހި ގުޅުން އިތުރަށް ވަރުގަދަވެގެން ދިޔުން.

މި ހުރިހާ ފައިދާތަކެއް ރައްޔިތުންނަށް ހަގީގަތަކަށް ހަދައިދިނީ ރައީސް މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރުން މި މަޝްރޫއަށް ގެނައި ހަލުވި ދުވެއްޔާއި ހަރުދަނާ ނިންމެވުންތަކުގެ ސަބަބުންނެވެ.

ނިންމުން

ތިލަމާލެ ބްރިޖަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތާރީހުގައި ލިޔެވިގެންދާނެ އެންމެ މުހިންމު އެއް ބިނާއެވެ. މި މަޝްރޫއު ފެށުނީ ކުރީގެ އެމްޑީޕީ ސަރުކާރުގައި ކަމަށް ވިޔަސް، އެ ދައުރުގައި ފެނިގެންދިޔައީ މަސައްކަތް ލަސްވުމާއި، ތަކުރާރުކޮށް މުއްދަތު އިތުރުކުރުމާއި، އަދި ބޭނުންވާ މިންވަރާ ގާތަށްވެސް އަމަލީ މަސައްކަތް ނުނިމި އޮތް މަންޒަރެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، ރައީސް ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރުން ވަނީ ތިން އަހަރަށްވުރެ ކުރު މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި މަޝްރޫއުގެ މަސައްކަތް 27 އިންސައްތައިން 76 އިންސައްތައަށްވުރެ މައްޗަށް ޖައްސައި، މާލެ-ވިލިމާލެ ގުޅުވާލުމުގެ އުފާވެރި މަންޒިލާ ހަމައަށް ގައުމު ގެންގޮސްދީފައެވެ.

މިއަދު ފެންނަމުންދާ އުސް އަލިތަކާއި 2027 ގެ ނިޔަލަށް މުޅި މަޝްރޫއު އެއްކޮށް ނިންމުމަށް އެޅިފައިވާ ސާފު ފިޔަވަޅުތަކަކީ ހަރުދަނާ ލީޑަރޝިޕާއި، ގައުމީ ތަރައްގީއަށް އިސްކަންދިނުމާއި، ނަތީޖާ ނެރެދޭ ވެރިކަމެއްގެ އަލިގަދަ ހެއްކެކެވެ. ތިލަމާލެ ބްރިޖަކީ ހަމައެކަނި ރަށްތަކެއް ގުޅުވައިދޭ ފާލަމެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ ހިންގުންތެރި، ގާބިލު ސަރުކާރަކަށް ދިވެހި ރައްޔިތުންނަށްޓަކައި ހާސިލުކޮށްދެވޭނެ މަތިވެރި ކާމިޔާބީގެ ދިރިހުރި މިސާލެކެވެ.