ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމްހޫރީ ހަޔާތުގައި އިގްތިސާދީ ގޮތުން އެންމެ ނާޒުކު އަދި ނުރައްކާތެރި ދަނޑިވަޅަކާ ގައުމު ކުރިމަތިލީ 2023 ވަނަ އަހަރުގެ ފަހުކޮޅުގައެވެ. 17 ނޮވެމްބަރު 2023 ގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ ޑރ. މުހައްމަދު މުއިއްޒު ވެރިކަމާ ހަވާލުވެވަޑައިގަތީ، އޭގެ ކުރިން އޮތް ރައީސް އިބްރާހީމް މުހައްމަދު ސާލިހުގެ ސަރުކާރުން އިގްތިސާދު މެނޭޖްކުރުމުގައި ކުރިމަތިވި ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކާއި، އިންތިހާއަށް އުފުލިފައިވާ ދަރަންޏާއި، ބޭރު ފައިސާގެ ރިޒާވް ހުސްވަމުންދިޔަ ބިރުވެރި މާހައުލެއްގެ ތެރެއަށެވެ. މި ރިޕޯޓަކީ ރައީސް މުއިއްޒުގެ ޒައާމަތުގައި ރާއްޖޭގެ ފިޗް ރޭޓިންގްސް އާއި ދަރަނީގެ ހާލަތު ބަދަލުވެގެންދިޔަ ގޮތާއި، ދަރަނި އަދާކުރުމުގެ ގާބިލުކަން އަލުން ހޯދުމަށް ކުރެވުނު މަސައްކަތްތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ތަފްސީލީ ރިޕޯޓެކެވެ.

ފިޗް ރޭޓިންގްސް އަކީ ގައުމެއްގެ ދަރަނި އަދާކުރުމުގެ ގާބިލުކަން ހުރި މިންވަރު ބައިނަލްއަގުވާމީ މިންގަނޑުތަކުން ވަޒަންކޮށްދޭ މުހިންމު އިދާރާއެކެވެ. ރޭޓިންގ ދަށްވުމަކީ ދަރަނި ނުދެއްކިދާނެކަމުގެ (ޑީފޯލްޓް) ބިރު ބޮޑުވުމާއި، ބޭރުގެ މާލީ ބާޒާރުތަކުން ފައިސާ ހޯދުމަށް ކުރާ ހޭދަ އިންތިހާއަށް އިތުރުވާ ކަމެކެވެ.

1. ޕީ.ޕީ.އެމް/ރައީސް ޔާމީންގެ ދައުރު (2019 ގެ ކުރިން): މި ދައުރުގައި ރާއްޖޭގެ ރޭޓިންގ 'B+' ގައި ހިފެހެއްޓިފައި އޮތެވެ. މިއީ އިންވެސްޓަރުންގެ އިތުބާރު އޮތް، އަދި އިގްތިސާދީ ގޮތުން މެދު މިންވަރެއްގެ ރިސްކެއް އޮތް ދަރަޖައެކެވެ.
2. ރައީސް ސާލިހުގެ ދައުރު (2018-2023): ކޯވިޑް-19 ގެ ބަލިމަޑުކަމާ ގުޅިގެން މާރިޗު 2020 ގައި ރޭޓިންގ 'B' އަށް ދަށްކުރެވުނެވެ. ނަމަވެސް، އެންމެ ބޮޑު ގޮންޖެހުމަކާ ކުރިމަތިވީ ނޮވެމްބަރު 2020 ގައެވެ. އެއީ ރޭޓިންގ ކުއްލި ގޮތަކަށް 'CCC' އަށް ދަށްކުރެވުމެވެ. މިއީ ދަރަނި ނުދެއްކުމުގެ ނުރައްކާ އިންތިހާއަށް ބޮޑުވި ދަނޑިވަޅެކެވެ. 2021 އިން 2023 ގެ ކުރީކޮޅަށް، ފަތުރުވެރިކަން އިއާދަވުމާއެކު ރޭޓިންގ 'B-' އަށް މަތިކުރެވުނެވެ. ރައީސް މުއިއްޒު ވެރިކަމާ ހަވާލުވެވަޑައިގަތްއިރު (އޮކްޓޯބަރު 2023) ރޭޓިންގ ހުރީ މި ނާޒުކު 'B-' ފަންތީގައެވެ.

ރައީސް މުއިއްޒު ވެރިކަމާ ހަވާލުވެވަޑައިގަތުމަށްފަހު، ކުރީ ސަރުކާރުން ނަގާފައިވާ ބޮޑެތި ދަރަނިތަކުގެ ބުރަދަން އިހުސާސްވާން ފެށިއެވެ. މިއާއެކު ރޭޓިންގްސްއަށް އަންނަނިވި ބަދަލުތައް އައެވެ:

1. 26 ޖޫން 2024: 'B-' އިން 'CCC+' އަށް ރޭޓިންގ ދަށްކުރެވުނެވެ. ފިޗުން ފާހަގަކުރި ގޮތުގައި މީގެ ސަބަބަކީ ބޭރު ފައިސާގެ ދަތިކަމާއި، ބަޖެޓް ޑެފިސިޓް ބޮޑުވުމާއި، އަދި ކައިރި މުއްދަތެއްގައި ދައްކަންޖެހޭ ބޮޑެތި ދަރަނިތަކުގެ ފިއްތުންތަކެވެ.
2. 29 އޯގަސްޓު 2024: އިތުރަށް 'CC' އަށް ރޭޓިންގ ދަށްވިއެވެ. މިއީ ރާއްޖެ އިގްތިސާދީ ގޮތުން އެންމެ ނުރައްކާތެރި ހާލަތަށް ވެއްޓުނު ވަގުތެވެ. ގިނަ ބައިނަލްއަގުވާމީ މީޑިއާތަކުން ރާއްޖެ "ޑިފޯލްޓް" ވެދާނެ ކަމުގެ އިންޒާރު ދެމުންދިޔައެވެ.
3. 12 ޖޫން 2025: ރޭޓިންގ 'CC' ގައި ދެމެހެއްޓުނެވެ. މިއީ ދަރަންޏާއި ރިޒާވްގެ ކަންބޮޑުވުންތައް އޭރުވެސް ހުރިކަން ހާމަކޮށްދިން ކަމެކެވެ.

ސަރުކާރުން އެޅި ހަރުދަނާ މާލީ ފިޔަވަޅުތަކާއެކު، 3 ޖޫން 2026 ގައި ފިޗުން ވަނީ ރާއްޖޭގެ ރޭޓިންގ 'CC' އިން 'CCC-' އަށް މަތިކޮށްފައެވެ. މިއީ ރައީސް މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރަށް ބައިނަލްއަގުވާމީ މާލީ މައިދާނުގައި ލިބުނު ބޮޑު ކާމިޔާބީއެކެވެ. މި ބަދަލު އައުމަށް މެދުވެރިވި މައިގަނޑު ސަބަބުތަކަކީ:

1. ސުކޫކް ދަރަނި އަދާކުރުން: 2021 ގައި ދޫކުރި 500 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ސޮވެރިން ސުކޫކް ދަރަނި މުއްދަތަށް ދެއްކުމެވެ.
2. މާލީ އިސްލާހީ ފިޔަވަޅުތައް: ބޭރު ފައިސާގެ އާ ގަވާއިދުގެ ދަށުން ބޭންކިންގ ނިޒާމަށް ވަންނަ ޑޮލަރު އިތުރުވުން.
3. ފަތުރުވެރިކަމުގެ ކުރިއެރުން: ރާއްޖެއަށް ޒިޔާރަތްކުރާ ފަތުރުވެރިންގެ އަދަދު އިތުރުވެ، އާމްދަނީ މަތިވުން.
4. ޕޮލިސީ ކްރެޑިބިލިޓީ: ސަރުކާރުގެ ސިޔާސަތުތަކަށް އޮތް އިތުބާރު ބޮޑުވުން.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދަރަނި އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ނިސްބަތް ހުރީ ވަރަށް މަތީ މިންވަރެއްގައެވެ.

ރައީސް މުއިއްޒުގެ ކުރިން (2023 ނިމުނުއިރު): ދަރަނި ހުރީ އުފެއްދުންތެރިކަމުގެ ގާތްގަނޑަކަށް %115 އާއި %124 އާ ދެމެދުގައެވެ. ޖުމްލަ ދަރަނި ވަނީ 8 ބިލިއަން ޑޮލަރަށްވުރެ މައްޗަށް އަރާފައެވެ.

2024-2025: ބޭރުގެ ފައިނޭންސިންގ މަދުވުމުގެ ސަބަބުން އެތެރޭގެ ދަރަނި އިތުރުވެ، ދަރަނި %133 އަށް އުއުފުލުނެވެ. މިއީ ކުރީގެ ދަރަނިތަކުގެ އިންޓްރެސްޓާއި، މުއްދަތު ހަމަވާ ލޯނުތައް އަދާކުރުމަށްޓަކައި އެތެރޭގެ ބާޒާރުން ފައިސާ ހޯދަން ޖެހުމުގެ ނަތީޖާއެވެ.

2026 ގެ އަންދާޒާ: ސަރުކާރުގެ ހަރަދު ކުޑަކުރުމުގެ ސިޔާސަތާއި، އާމްދަނީ އިތުރުކުރުމަށް އެޅި ފިޔަވަޅުތަކާއެކު، 2026 ވަނަ އަހަރު ނިމޭއިރު ދަރަނި %125 އަށް ތިރިވާނެ ކަމަށް ލަފާކުރެވެއެވެ.

ރައީސް މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރަށް ކުރިމަތިވި އެންމެ ބޮޑު އިމްތިހާނަކީ 2021 ގައި ކުރީ ސަރުކާރުން ދޫކުރި 500 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ސޮވެރިން ސުކޫކެވެ. މިއީ އޭޕްރީލް 2026 ގައި އެއްފަހަރާ އަދާކުރަންޖެހޭ ބޮޑު ދަރަންޏެކެވެ. ބައިނަލްއަގުވާމީ ގިނަ އިދާރާތަކަކުން ލަފާކުރީ ރާއްޖެއަށް މި ފައިސާ ނުދެއްކި "ޑިފޯލްޓް" ވާނެ ކަމަށެވެ.

ފައިސާ އެއްކުރުން: ރައީސް މުއިއްޒުގެ އިރުޝާދުގެ ދަށުން، ސަރުކާރުން ވަނީ ސޮވެރިން ޑިވެލޮޕްމަންޓް ފަންޑު (އެސްޑީއެފް) ވަރުގަދަކޮށް، ބޭރު ފައިސާއިން އެ ފަންޑަށް ފައިސާ ޖަމާކުރަން ފަށާފައެވެ.

ދަރަނި އަދާކުރުން: އޭޕްރީލް 2026 ގައި ރާއްޖެއިން ވަނީ 650 މިލިއަން ޑޮލަރަށްވުރެ ގިނަ ފައިސާ (އަސްލު ދަރަންޏާއި އިންޓްރެސްޓާއެކު) އެއްކޮށް، އެއްވެސް ލަސްވުމެއް ނެތި ދަރަނި އަދާކޮށްފައެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގެ މާލީ ތާރީޚުގައި ލިބުނު އެންމެ ބޮޑު އެއް ކާމިޔާބީއެވެ. މީގެ ސަބަބުން ދުނިޔޭގެ މާލީ ބާޒާރުގައި ރާއްޖެއަށް އޮތް އިތުބާރު އިންތިހާއަށް އުފުލިގެންދިޔައެވެ.

ރައީސް މުއިއްޒު ގެންގުޅުއްވަނީ "އިގްތިސާދީ ސިޔާދަތު" ހިމާޔަތްކުރުމުގެ ސިޔާސަތެކެވެ. މީގެ މާނައަކީ ބޭރުގެ އިދާރާތަކުގެ (މިސާލަކަށް އައިއެމްއެފް) ހަރުކަށި ޝަރުތުތަކުގެ ތެރެއަށް ނުވަދެ، ގައުމުގެ އިގްތިސާދު އަމިއްލައަށް އިސްލާހުކުރުމެވެ.

ބޭރު ފައިސާގެ އާ ގަވާއިދު: ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސިނާއަތުން ލިބޭ ބޭރު ފައިސާ ރާއްޖޭގެ ބޭންކިންގ ނިޒާމުގެ ތެރެއަށް މާރުކުރަން މަޖުބޫރުކުރުމަކީ ރިޒާވް ވަރުގަދަކުރުމަށް އެޅުނު އެންމެ ހަރުދަނާ ފިޔަވަޅެވެ.

ހަރަދު ކުޑަކުރުން: ސަރުކާރު ހިއްސާވާ ކުންފުނިތައް އިސްލާހުކުރުމާއި، އަދި ބޭކާރު ހޭދަތައް ކުޑަކުރުމުގެ މަސައްކަތް ވަނީ ހަރުދަނާކޮށްފައެވެ.

ކަރަންސީ ސްވޮޕް އަދި ބައިލޭޓަރަލް އެހީ: އިންޑިއާ އާއި ޗައިނާ ފަދަ ގައުމުތަކާއެކު ކަރަންސީ ސްވޮޕް އެގްރީމަންޓްތައް ހަދައި، ބޭރު ފައިސާގެ ރިޒާވް ހިފެހެއްޓުމަށް މަސައްކަތް ކުރެވުނެވެ.

ރައީސް މުއިއްޒުގެ ސިޔާސަތުތަކަށް ބައިނަލްއަގުވާމީ އިދާރާތަކުގެ ތައުރީފު ލިބެމުންދިޔަ ނަމަވެސް، އަދިވެސް ގޮންޖެހުންތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ.

އިމްޕޯޓަށް ބަރޯސާވުން: ރާއްޖެއަކީ ހުރިހާ އެއްޗެއް ބޭރުން އެތެރެކުރާ ގައުމަކަށް ވުމުން، ދުނިޔޭގެ ބާޒާރުގައި ތެލާއި ކާބޯތަކެތީގެ އަގަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ އަސަރު ރާއްޖެއަށް ކުރެއެވެ.

މޫސުމީ ބަދަލުތައް: ތިމާވެއްޓަށް އަންނަ ބަދަލުތަކާ ގުޅިގެން އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރަށް ކުރަންޖެހޭ ހޭދަ ބޮޑުވުމެވެ.

ދަރަނީގެ ބުރަ: 2026 ގެ ފަހުންވެސް ދައްކަންޖެހޭ ބޮޑެތި ދަރަނިތައް ހުރުމާއެކު، އާމްދަނީ އިތުރުކުރުމުގެ މަސައްކަތް ހުއްޓުމެއް ނެތި ކުރިއަށް ގެންދަން ޖެހެއެވެ.

މި ވެރިކަމާ ރައީސް މުއިއްޒު ހަވާލުވެވަޑައިގަތްއިރު ރާއްޖެ އޮތީ އިގްތިސާދީ ގޮތުން "އައި.ސީ.ޔޫ" އެއްގައެވެ. ދަރަނި އޮތީ އަތްނުފޯރާ ފަށަށް ގޮސްފައެވެ. ފުރަތަމަ އަހަރު ރޭޓިންގ 'CC' އަށް ދަށްވި ނަމަވެސް، އެއީ ކުރީގެ ސަރުކާރުން ވާރުތަވި މައްސަލަތަކުގެ ނަތީޖާއެވެ.

ނަމަވެސް، ރައީސް މުއިއްޒުގެ ސަރުކާރުން ދެއްކި ހިތްވަރާއި، އެޅި ހަރުދަނާ ފިޔަވަޅުތަކުގެ ސަބަބުން، ރާއްޖެ މިއަދު ވަނީ "ޑިފޯލްޓް" ވުމުގެ ބިރުން ސަލާމަތްވެފައެވެ. 500 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ސުކޫކް ދަރަނި އެއްކޮށް އަދާކުރުމަކީ ދުނިޔޭގެ ކުރިމަތީގައި ރާއްޖޭގެ "ކްރެޑިބިލިޓީ" ނުވަތަ އިތުބާރު އިއާދަވި ކަމެކެވެ. 'CCC-' ރޭޓިންގ އަކީ އަދިވެސް ރިސްކު އޮތް ފަންތިއެއް ނަމަވެސް، މިއީ ހެޔޮ މިސްރާބަކަށް ގައުމު ދަތުރުކުރާ ކަމުގެ ހެއްކެކެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދީ ކުރިމަގު ބިނާވެފައިވަނީ މިހާރު ފަށާފައިވާ އިސްލާހީ މަސައްކަތްތައް ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި ކުރިއަށް ގެންދިއުމުގެ މައްޗަށެވެ. ރައީސް މުއިއްޒުގެ ޒައާމަތުގައި ރާއްޖެ މިވަނީ ދަރަނީގެ ކަނޑުން އަމާން އައްސޭރިއަކަށް ދަތުރު ފަށާފައެވެ. އިގްތިސާދީ މިނިވަންކަމާއި ސިޔާދަތު ހިމާޔަތްކުރަމުން، ދަރަނި މެނޭޖްކުރުމުގައި ރާއްޖެއިން ދައްކަމުންދާ މިސާލަކީ މުޅި ސަރަހައްދަށްވެސް އޮތް އުއްމީދީ މެސެޖެކެވެ. ގައުމުގެ އިގްތިސާދު ހަމަމަގަށް އެޅުވުމަށް ރައީސް މުއިއްޒު ގެންގުޅުއްވާ ހަރުދަނާ ސިޔާސަތުތަކުގެ ނަތީޖާ މިއަދު މިވަނީ ހިސާބުތަކުންނާއި ބައިނަލްއަގުވާމީ ރޭޓިންގްސްތަކުން ފެންނަން ފަށާފައެވެ.